زبان و ادبیات کردی

علی بلخکانلو

 Pirtûka Danezana Gerdunî ya Mafên Mirov Kurdî û Farsî hat weşandin
Nivîskar: rizgarionline Di: 30.05.2008 Sehet: 22:49
Ji aliyê rizgarionline

Rizgarî Online/ Para mafên mirov di gerdûnê da girîng û mezin e. Rewşa ku îro gelê kurd tê da ye pêwîst dike ku vê mijarê baş tê bigihên. Ew kesên ku mafên xwe baş nas nekin, nikarin baş biparêzin. Em divê mafên xwe bi zimanê xwe biparêzin ne yên dagirkeran.

Pirtûka Danezana Gerdunî ya Mafên Mirov (Kurdî û Farsî) di Rojhilat da hat weşandin. Ev pirtûk berê ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Parîsê û Kendal Nezan ve bi zimanên Kurdî, Erebî, Firensî, Tirkî û Înglîsî hatibû weşandin. Vê carê jî Elî Belxkanlû ew bi Kurdî û Farsî di Weşanxaneya Nêgahê Sebz li Têhranê weşand.

Hejmara pirtûkên kurdî ya kurmanci di Rojhilat da, heya ku tê zanîn, nagihîje pêşîyên destekî û ev jî mixabinî ye. Divê gazin û rexne li kurdên me bê girtin ku nivîsarên xwe bi farsî dinivîsin û daxwaz tê kirin ku li ser zimanê xwe rawestin.

Di çalakîyên riya parastina zimanê kurdî da , wergerê nav lê birî pirtûkeka rêzimanê Kurdî (kurmancî) ya Joyce Blau û Veysî Barak ji firensî bi farsî wergerandîye ku yê zûtirê bê çap kirin.
Eli Belxkanlu /Tehran

آثار مهم وی :

1. Jiyana Bextewar (1959) (New edition, Roja Nû Publishers, 1990, 253 p
2. Dimdim (1966) (New edition, Roja Nû Publishers, 1983, 205 p
3. Hopo (1969) (New edition, Roja Nû Publishers, 1990, 208 p

می توانید http://en.wikipedia.org/wiki/Arab_Shamilov یا  در گوگل Arab Shamilov kurdish را به انگلیسی جستجو کنید .

علی بلخکانلو

گفتگوی کوتاه علی بلخکانلو با شلر امراه نژاد در باره شعر کردی کرمانجی :

Elî Belxkanlû

gundime118@yahoo.com

Hevpeyvîneka kurt digel keça helbestvana Kurd Şilêr re 

: Kerema xwe bi kurtayî li ser xwe biaxive

 Ez Şilêr Emrahnijad, ji Urmiyê me, li ser ziman û wêjeya kurdî xebatê dikim. Eve 6 sal e ku ez li Urmiyeyê mamosteya zimanê kurdî me. Li Zankoya Urmiyê min dersa Fîzîka navokî xwendiye, her weha li bingeha çanda Ehmedê Xanî li Urmiyê sernîvîsera kovara Xatûn im.

  ?Tu kîjan helbestan dibêjî

 Nava dil û mejiyê xwe de bêjeyên xwe perwerde dikim, lewma hezdikim bêjeyên min di helbestê de reftar û baleyekê Şirîn û bi tore hebin. Ziman û rewşa nivîsên min serbest û bêyî sînorin, ji ber ku bawerim qaliba helbestê girêdayî bi mijar û peyvên helbestê ye.

? Gelo kîjan helbestvanên kurd li ser te hîkarî danîye

 Ez berhemên piranîya helbestvanên kurd û herweha yên farisî dixwînim. Lê hest dikim rastexo li ser min bi bandor nebûne. Her tim dixebitim ku di dibistana ziman û hizir û hestên nazik de ji mamoste û klasîkên resen a kurdî de pitir xwe perwerde bikim û baştir bikaribim xwe bibînim da ku stargehekê ji bo dilrawke û diltengiyên xwe pêkbînim. Ez digerim ku stayl û zimanê min taybetî yê min be, ne ku dupatkirina pênûsa yên din.

? Gelo helbest dikare di rewşa îro ya kurd de rolekê bilîze

 Bê guman! Hemberbûn bi helbest re ango hemberbûn bi huner re jî dibe. Yanî ji aliyekê veto hevsînorî di gel hest û evîn û mirovahiyê û ji hêla din ve jî tu xwe nizîkî felsefe û yekîtiya dil û mejî dikî.

Di dirêjahiya dîrokê de jî tim ji bo serhildanên mezin bingehên rewşenbîrî û wêjeyekî resen pêwîst bûye
Helbestvan, nûner û dengê dem û rewşa civaka xwe ye. Wêjeyek berpirsîyar tê vê wateyê ku, wêjekar haya wê/wî ji hez û hêvî û tengasî û xwestek û birînên mirovahî û bi taybet ji gelê xwe hebe, bi wan re be û ji bo hez û evîna wan pênûsa xwe hilde
wêjeyeke pêşketî û bi hêz, ji bo pêkanîna mijarên fikrî û ji bo civakê amêr û bingeheke herî baş

Her weha dikarim bibêjim yek ji sitûnên serhildana civaka me, perwerdeya wêjeyî ye
? Gelo di helbestên te de mijara bingehîn çîye

Mijara bingehîn ez bi xwe me, lê kîjan ez? Ez…, tevî hizrên min û ew xeyalên Şêrîn ku dibin alîkar û hunderê min ji bo afirandina dinyayeka nû . Dema tu dibî xulqîner, pir hestekî xweş e. Tu dawêrdarî li ser her tiştî, tu hestan û rengan her tiştî tam dikî
Her weha ez dixebitim atmosfêreka bi kêrhatî pêk bînim ku, jinbûna xwe ya suruştî û rastîn gişt sax bikim û bi xemiltir behsa hundurê/dilê xwe bikim . Ez bawerim jin mîratgirê rastîyê ne. Ew evîn û dilovanî ne û di çav û nêrînên wê ya xweşik de wêneya jiyan û mirovahiyê tê awa kirin
Lê mixabin di civaka mêrsalar de jin ewqas nikarîye xwe îfade bike û buye mînakek ji bo berxwedanê, carina pişkivîye carinan jî bê hêvî maye û tûşî xemokiyê bûye. Ez bi nivîsên xwe vê bêdengiyê bi awayek nazik û hunerî dixwazim bişkînim û heta niha min çi neynûkek dilniyatir û bi bandortir nedîtiye, ji bilî helbest ji bo derbirîna wan hestên xwe!

 Min bihîst tu dersa zimanê kurdî jî didî, ji kerema xwe tu dikarî li ser vê yekê hin agahiyan bide

 Belê, berî her tiştî " zimanê gel nasnameya gel e." Ev şeş sal in ku li Urmiyê bo cara yekemîn polên hîndekariya zimanê kurdî hene û ez pirtir ji pirtûkên Enistîtuya Îstenbol û Parîsê mifayê verdigrim û pêwîste spasdariyê ji wan delalan bikim
Heta îro min kariye bi sedan xwendekarên kurd heta radeyekî hînî rênivîs û rêzimanê kurdî bikim. Her çend hevkarî û beşdarîya civata vir gelek baş nebûye, lê dîsan hêvî dikim ku, gelê me agahiyên medya û belavokan û çalakîyên vê mijarê ber çav bigrin û gelek berpirsîyartir li ser vê hesta şêrîn û erka neteweyî bisekinin da ku, di demên nêz de em bînerê pişkivîn û xemilîna kurdiya şêrîn li civak û seranserê cîhanê bibin
Tu sernivîsera Kovara Xatûn î ku, tenê weşana Kurmancî tê de cîh digire, li ser vê yekê dikarî çi bêjî

 Bawerî, bi wekhevîya insanan û maqûlbûn dibe sedema vê hindê ku mirov bigihîje isaleta kesîn, yanî li ser şeref û mezinahîya xwe bisekine . Ez bawer im mirov li hember azadiyê, mafê wekhew hene û zayend nikare mafê mirov sînordar bike. Hizrên weha ji bo xebat û li ser pirsgirêka jin bûne handerê min.

Belê, heta niha 12 hejmarên kovara Xatûn hatine weşandin ku, bêtir li ser pirsgirêka jin li civakê sekînîye û bi bextewerî, me kariye ku, nivîsên bi kurdî (kurmanciya jorîn û jêrîn) nav de bînin û ji bo ziman û wêjeya kurdî jî xizmetekê bikin.

Ez hewil didim weşana vê kovarê di rêya zêdebûna zanist û berpirsiyariya keç û lawên me ji bo sekinîna li ser pirsgirêk û tevgera azadîya jinan li civaka kurdewarîya me bibe gaveke mezin

. Gellekî sipas ji bo vê hevpeyvînê
. Tikayê dikim. Spas ji bo we jî

Helbestek ji Şilêr Emrahnijad

Tu ji min dibihorî

Bêyî ku em ji hew kevin

Tu ji min dibihorî

Bêyî ku em ji hew bidin

Xwe dixin ber piyê

Dawiya kolanan

Ew izgehên bêdeng

Mixabin ji sîgnalekê

Li mejiya werimiye rêvîngan

Sîber

Îşev ji soratiyê

Reştir dibin

Li pey revîn

Ji xûya bûna

Hizrikên

Ku

Li dorhêla sînoran

Digigirnijin

Û

…

Tu çima naxwînî

Heza vê hewhimêziya şirîn

Li balvekêşiya laşê xwe

Hundura min

Valatir ji gazindeyên bilûrê

Disitire li qirika xwe

Dû hew

Beytên bi şewate jiyanê

از وی آثار زیادی برجای مانده است از جمله :

۱- آله کوک    ۲- ترجمه مم و زین به کردی سورانی ۳- ترجمه شرفنامه به فارسی ۴-  دیوان بو کوردستان

۵- ترجمه قانون ابن سینا ۶- ترجمه قرآن به کردی ۷- شرح دیوان ملای جزیری ۸ - فرهنگ کردی- فارسی هه نبانه بورینه .....

برای کسب اطلاعات بیشتر در گوگل Abdurrahman Sharafkandi و Hazhar را جستجو کنید .

در آنجا به تدریس کردی کرمانجی پرداخت .خانی برای کودکان در آن زمان کتابی به نام نوبهارا بچوکان

Nûbihara Biçûkan به کردی نوشت . کارشناسان ادبی این کتاب را اولین اثر آموزشی کودکان می دانند که پس از وی کتاب امیلی نوشته ژان ژاک رووسو فیلسوف فرانسوی می باشد .

آثار خانی عبارتند از :

۱- Mem û Zîn مم و زین که شرقشناسانی همچون ژابا  واسیلی نیکیتین  سون و... این اثر را همچون شاهنامه کردی میدانند .این اثر به تمام زبانهای اروپایی ترجمه شده است .ماموستا هه ژار شاعر بزرگ کرد از مهاباد آن را به کردی سورانی برگردانده است .این اثر سالها پیش در انتشارات صلاح الدین ایوبی ارومیه در ایران چاپ شد .

۲- Nubihara Bicukan نوبهارا بچوکان که یک اثر آموزشی برای کودکان می باشد .

۳- Eqîdeya Îmanê'عقیده ایمان که بخشی به نثر و بخشی به نظم است.

خانی در آثارش به ملی گرایی کرد توجه زیادی دارد به همین خاطر وی امروزه به عنوان شاعر ملی گرا ( همچون فردوسی ) معروف است .تمام آثارش را به کردی وشته است .

برای کسب اطلاعات بیشتر دراین باره میتوانیددر گوگل مراجعه کنید به  Ehmedê Xanî  یا Ahmad Khani kurdish

Kurdî di nav 88 zimanên her girîng da 31mîn e
Nivîskar: rizgarionline Di: 11.05.2008 Sehet: 01:39
Ji aliyê rizgarionline

Elî Belxkanlû/ Tehran - Ziman sinaþe û nasnama her gelî ye. Kurdî jî yek ji zimanên herî dewlemend di gerdûnê da ye.Yek ji sebebên ku   nahêlin zimanê me bi awayekî fermî bê xwendin ev e ku ewan hay ji vê rastîyê heye û zimanên xwe hember yê me biçûktir dibînin, hewl didin rîya peþketina kurdî bigirin

Bi nêrîneka kurt li ser zimanên tirkî û farisî mirov dibîne ku ev ziman pirr pirr ji weþeyên biyanî ne, ev yek jî nîþan dide ewan qels û hejar in, divê weþeyan deyn bigirin.
Lê berpirsyarên dewletan  vê rastîyê vediþêrin û bi propaqanda û pereyên gelek hewl didin zimanên xwe xurt bikin, li gerdunê bidin nasandin.

Lê em çima li ser zimanê xwe naxebitin

Em çima zû zû bi zimanên din  dinivîsin?
Gelo we heya niha dîtîye tirk , faris û ereb bi hev û du ra kurdî biaxifin yan nivîsaren xwe bi kurdî binivîsin?
Ez ku bawer nakim. Lê gelek kurd vê yekê dikin. Ji bo van kurdan dîsan jî dereng nîne li zimanê xwe xwedî derkevin.

Govara firensî ya Le Français Dans Le Monde (hejmara 355, janv. fev .sala 2008), di nivîsarekê da lêkolînek li ser derecebendîya 88 zimanên her girîng yê gerdûnê weþandîye ku zimanê kurdî jî di nav wan da cih girtîye.

Lê xala balkêþ ev e ku zimanên tirkî, farisî u erebî heya niha bi salan bi çalakîyên fermî yên dewletên xwe gihîþtine vê radeyê û kurdî jî bi belengazî û tenê bûnê li hember wan sekinîye.

Yanê akî (eger ) ew xebatên bo van zimanan hatîye kirin bo kurdî bihata kirin, zimanê me yê di radeyeka herî bilindtir da bisekinîya.
Dîsan jî kurdî ji wan xurttir maye

Derceyên ku ev 88 ziman li gorî wan hatine nasîn

- Hejmara kesên ku bi wî zimanî diaxifin.
- Bûna wî zimanî li ser întêrnêtê.
- Hejmara dewletên ku ew ziman tê da fermî ye.
- Hejmara wergeranên ji wî û bi wî zimanî.
- Çêbûna fîlm , pirtûk , muzîk , xelatên wêjeyî yên Nobel bo berhemên wî zimanî
- Hebûna nermefzarên ( software ) metn û yên rastnivîsinê bi wî zimanî
Zêdebûna hejmara gelê ku bi wî zimanî diaxifin û hwd

Di vê dereceyê da Kurdî refa 31ê, Tirkî 26an, Erebî 7an, Farisî 40an û Azerî jî ya 47an da cih girtine .( Azerîyên Îranê ku ji tirkan bêtir dijminê kurdan in, wek Komara Azerbaycanê ku kurdên wir helandin, xwe tirk dizanin lê zimanên hev û du tênagihên ).

Elî Belxkanlû (xwendevanê zimanê Firensî (MA)
Zanîngeha Têhranê

شیخ موس داغتکین در سال ۱۹۶۴ در روستای هارون در کردستان ترکیه به دنیا آمد . وی در دانشگاه آنکارا در رشته سمعی بصری به تحصیل پرداخت. در سال ۱۹۸۷ به خاطر فشار دولت نظامی ترکیه بر کردها و قتل عام آنها  در سن ۲۲ سالگی به فرانسه پناهنده شد .

وی در پاریس ساکن شد . از طبع شعر بسیار قوی برخوردار است . به زبان های کردی و فرانسه شعر می سراید . شعرش در سطحئ بسیار بالاست طوری که تعجب شاعران برجسته فرانسه را برانگیخت .

وی جایزه بین المللی شعر فرانسه را دوبار دریافت کردهاست . ۱- جایزه ایوان گل ۲۰۰۵ که تمام شعرای فرانسه در آن شرکت می کنند . به نوشته مطبوعات فرانسه شعر وی بسیار قویتر از خود شاعران فرانسوی است .

۲- جایزه بین المللی مالارمه ۲۰۰۷ که تمام شعرای فرانسوی زبان دنیا ( فرانسه زبان رسمی ۲۹ کشور است ) در آن شرکت می کنند .

او در هر دو شرکت و به عنوان نفر برتر شناخته شد .محافل ادبی و علمی فرانسه از وی بسیار استقبال کرده اند .

بعضی از اشعارش عبارتند از : ۱- جاده های شبانه ۲- رنگ صاف آسمان ۳- فعل زمان ...

انتشارات مشهور روبر لافون پاریس  موسسه کردی پاریس  و چند ناشر دیگر آثار وی را به فروش می رسانند که از استقبال بی نظیری برخوردار بوده است .

متاسفانه هیچ یک از آثار وی به فارسی ترجمه نشده است . نگارنده این سطور به معرفی وی در مجله فرانسوی زبان  La Plume گروه مترجمی فرانسه دانشگاه علامه طباطبایی پرداخته است .

برای کسب اطلاعات بیشتر می توانید Seymus Dagtekin kurde  را در گوگل جستجو کنید .

نوشته های برجسته ای درباره جنگ دمدم دارد . آثار وی توسط شرقشناسان به بیشتر زبانهای اروپایی ترجمه شده است .

برای آگاهی بیشتر می توانید اسم وی را در ویکیپدیا جستجو کنید .

ترجمه از فرانسه : علی بلخکانلو

کُردی کرمانجی؛

این کتاب مقدمه و درآمدی بر کُردی کرمانجی می‌باشد. کُردی زبان ارتباطی کردها می‌باشد که اکثریت آنان در خاورمیانه، در سرزمینی وسیع زندگی می‌کنند که به شکل هلالی کشیده شده و دنیای مسلمان عرب را از دنیای مسلمان غیر عرب جدا می‌سازد که کردها، و اهل فنّ آن را کردستان می‌نامند.

کردستان بخش عظیمی از مناطق کوهستانی را در بر می‌گیرد که از دریای سیاه در شمال تا دشت‌های بین‌النهرین در جنوب و رشته‌کوه‌های بلند زاگرس در شرق، را شامل می‌شود. کوه مشهور آرارات که ارتفاع‌اش به بیش از 5000 متر می‌رسد و [دیگر]کوه‌های بلندی که این سرزمین را تشکیل می‌دهند به ندرت کمتر از 1000 متر ارتفاع دارند. این کوه‌ها به ایجاد رودخانه‌های بزرگی چون دجله، فرات و ارس و مصب‌های متعدد این رودخانه‌ها، منجر شده‌اند که دره‌های حاصلخیزی را آبیاری می‌کنند. اما کردستان هنوز از نظر بین‌المللی رسمیت نیافته و این سرزمین از زمان پایان جنگ جهانی اول میان کشورهای ترکیه، ایران، عراق و سوریه قرار گرفت.

جمعیت زیادی از [کردها] در خارج از کردستان استقرار یافته است. حدود نیم‌میلیون کرد به صورت جوامع پراکنده در چندین جمهوری اتحاد شوروی سابق زندگی می‌کنند، جایی که ویژگی ملیت برای بعضی از آنان به صورت رسمی شناخته شده بود. حدود 800000 کرد در خراسان، واقع در شمال شرقی ایران، و در بلوچستان زندگی می‌کنند، جایی که این کردها، اصالتاً اهل منطقه ارومیه، از سوی شاهان صفوی در قرون شانزدهم و هفدهم میلادی برای پاسداری از ایالت‌های مرزی امپراطوری[صفوی]، انتقال داده شده‌اند. در لبنان نیز چندصد هزار کرد زندگی می‌کنند. از سال‌های دهه‌ی شصت میلادی، چندین میلیون کرد به خاطر جنگی که در سرزمین‌شان رخ داده، مجبور به ترک شهرها، قصبه‌ها و روستاهایشان و اسکان در شهرهای ترک، فارس، عربی عراق و سوریه شده‌اند. استانبول با داشتن بیش از سه میلیون کرد به بزرگترین شهر برای کردها، تبدیل شده است. حدود 700000 کرد نیز منطقه را ترک نموده و در اروپای غربی، آمریکا و حتی استرالیا اسکان یافته‌اند. این بزرگترین مهاجرت در تاریخ کردها می‌باشد.

زبان کُردی؛

کُردی از گروه زبان‌های ایرانی‌ـ‌آریایی یا شاخه ایرانیِ خانواده بزرگ زبان‌های هندو اروپایی می‌باشد. این زبان از دیگر زبان‌های ایرانی‌ـ‌آریایی مانند فارسی، پشتو، بلوچی، اُسِت(در قفقاز تکلم می‌شود)، گیلکی و مازندرانی(در سواحل دریای خزر تکلم می‌شود) متمایز می‌باشد. معمولاً زبان کُردی را به سه گروه بزرگ لهجه‌ای تقسیم می‌کنند. گروه شمال یا کرمانجی که از نظر تعداد سخنوران مهم‌ترین می‌باشد. کرمانجی زبان بیش از دو سوم کردها می‌باشد. کردهای ترکیه، سوریه و جوامع کرد ساکن در جمهوری‌های مختلف جامعه کشورهای مستقل(شوروی سابق) به آن تکلم می‌کنند. همچنین، زبان آن دسته از کردهای ایران می‌باشد که در شمال غربی و غرب دریاچه ارومیه زندگی می‌کنند و از سوی کردهای شمال غربی عراق(موصل، دهوک، زاخو، آکره، عمادیه، ... که در آنجا آن را بادینانی می‌نامند) نیز تکلم می‌گردد.^[1] اولین آثار ادبی کُردی به کرمانجی نگاشته شده‌اند. شیخ احمد نیشانی (1640-1570) ملقب به مَلایِ جْزیری، مشهورترین می‌باشد که شاگردان متعددی را تربیت نمود که عبارتند از محمد میکیس، بیشتر به نام فَقی تَیران (1660-1590حدود) مشهور است، احمدخانی (1707-1650) که در میان کردها به همان اندازه مشهور است که فردوسی در میان پارسیان و هومر در میان یونانیان.

کُردی کرمانجی قربانی سیاست مقامات ترکیه در قبال مردم کرد شده و از اوایل دهه‌ی سی میلادی، تکلم و کاربرد آن ممنوع گشته است. این وضعیت در آغاز دهه‌ی نود میلادی از میان برداشته شد. تکلم و کاربرد کرمانجی در سوریه که در 1945 مستقل گشت، سال‌هاست که دچار مشكل مي‌باشد. در عوض، این زبان و ادبیاتش توانسته‌اند در سایه جوامع کرد در جمهوری شوروی ارمنستان از سال‌های دهه بیست میلادی، رشد و توسعه یابند. از سال‌های دهه هفتاد میلادی، کرمانجی شاهد رشد شگفت‌آوری در میان جامعه مهاجر کرد اروپا بوده است.

گروه مرکزی شامل آن کُردی می‌گردد که در شمال شرقی عراق تکلم می‌شود و سورانی نامیده می‌شود که به نام ایالت سوران بوده که بخشی از این منطقه را در بر می‌گرفته است. همچنین، گویش‌های مناطق همجوار با کردستان ایران را شامل و مُکری نامیده می‌شود. آن در استان کردستان ایران نیز تکلم می‌شود که در آنجا به نام سنه‌یی، از نام سنندج، مرکز استان، است. سورانی در آغاز قرن نوزدهم میلادی توسعه و گسترش یافت. ملاخدیر احمدی چاویسی میکائیلی، مشهور به نالی(1856-1800)، معمولاً به عنوان پیشاهنگ ادبیات سورانی تلقی می‌شود و شاگردان متعددی تربیت نمود. سورانی به توسعه و گسترش خود ادامه داد و از زمان تشکیل جمهوری عراق در 1920، زبان رسمی مناطق کردنشین آن شد. همچنین، سورانی به یک زبان ادبی مهم کُردی تبدیل شده است. گروه جنوب متشکل از چندین لهجه نامتجانس می‌باشد که در جنوب کردستان ایران تکلم می‌شود، مانند کرمانشاهی در استان کرمانشاه، سنجابی، کلهری، لکی، لُریِ پشت کوه، [فیلی]، ... که نتوانسته‌اند در ایجاد یک زبان ادبی موفقیتی حاصل نمایند.^[2]

نوشتار؛

کُردی نمونه‌ای از زبان‌هایی می‌باشد که در طول تاریخ‌اش، نوشتار خود را تغییر داده است. همیشه در سه روش نوشتاری به نگارش درآمده است. همان‌طور که ادیبان و افراد باسواد فارس در نیمه قرن نهم میلادی و ترک‌ها در پایان قرن سیزدهم میلادی، الفبای عربی را به عنوان نشانه تعلق به تمدن اسلامی اتخاذ نمودند، کردها نیز اینگونه کردند. با اینکه نوشتار عربی با حرف‌نویسی کُردی تناسب خوبی ندارد اما تا پایان سال‌های دهه بیستم میلادی، از سوی شعرا و دانشمندان کرد، مورد استفاده قرار گرفت. هنگامی‌ که کردها این نوشتار را اتخاذ نمودند آنان اصلاحات و تغییراتی را ایجاد کردند که فارس‌ها، برای ایجاد واج‌های خاصِ زبانشان، در این الفبا ایجاد کرده بودند.

پس از جنگ جهانی اول، یک کمیته تشویق برای لاتینی نمودن الفبا در جمهوری‌های جدید سوسیالیست در آذربایجان، تأسیس شد، که در واقع در جهت غرب گرایش داشت و الفبای لاتین نیز از نظر آن، نشانه مدرن بودن تلقی می‌شد. [نمی‌دانیم] آیا از لاتینی نمودن خودِ زبان روسی نیز بحث می‌شد یا نه؟ در ماه مارس 1926، در کنگره‌ی ترک‌شناسی، لاتینی نمودن ترکی اتحاد جماهیر سوسیالیست شوروی در نتیجه بحث‌هایی اتخاذ شد که انعکاس زیاد و توجه مهمی را ایجاد نمود، تصمیم گرفته شد در ترکیه مصطفی کمال نیز لاتینی نمودن الفبا را ایجاد کند، چون او قصد داشت یک دولت مدرن لائیک به شیوه‌ی غربی درست کند.

جوامع کرد ارمنستان شوروی از این الگو پیروی کردند. کارهای ق.ای.ماروگولو، فیلسوف آشوری، عَرب شمو[رمان‌نویس] کرد، تحت تأثیر الفبای لاتین آماده شد. در سال‌های 1910 توسط ای.آ.اُربِلی، ایران‌شناس، در 1929 به ایجاد یک الفبای لاتین سی و هفت حرفی منجر شد که شکل نهایی آن در 1934 صورت پذیرفت. نشریات آموزشی و ادبی همچنین مطبوعات(روزنامه ریاتَزَ«راه نو»،1930)، که در این دوره از اتحاد شوروی منتشر شدند، از الفبای جدید لاتین استفاده کردند. تلاش‌های مقامات شوروی برای ایجاد اتحاد سیاسی در جماهیر شوروی و گسترش میهن‌پرستی در فردای جنگ جهانی دوم، کاربرد الفبای سیریلیک را برای زبان‌های متعدد اتحاد شوروی به همراه داشت که زبان کُردی نیز یکی از آنها بود. در سال‌های دهه‌ی چهل میلادی، الفبای سیریلیک جایگزین الفبای لاتینی‌ـ‌کُردی گردید که برای ایجاد واج‌های ویژه‌ی کُردی نوشتاری، نشانه‌های اِعرابی نیز به آن افزوده شد. بعداً، این الفبا در تمام نشریات کُردی اتحاد جماهیر سوسیالیست شوروی مورد استفاده قرار گرفت.^[3]

روشنفکران کُرد در دولت جدید عراق الفبای لاتین را اتخاذ نمودند که خواندن کُردی به آن بهتر صورت می‌گیرد و سرعت نوشتاری زیادی را امکانپذیر می‌سازد.^[4] تلاش برای لاتینی نمودن الفبای عربی‌ـ‌فارسی، در عین حال که از سوی افراد برجسته توصیه شد، با مخالفت طبقات سیاسی مواجه شد. کردها در عراق، خود را به عنوان شهروندان دولتی می‌بینند که در آن، آشنایی با زبان عربی و همچنین یک جامعه عرب‌زبان بر تمام ساکنان آن تحمیل شده است.

در پایان سال‌های 1920، روشنفکران کُرد که در ترکیه کمالیست شکنجه دیدند و زبان و فرهنگشان به صورت رسمی انکار شد، راه تبعید در پیش گرفتند. تعدادی از آنان در دمشق پیرامون شاهزاده‌های بدرخانی مانند جلادت (1951-1893) و کامران (1978-1895) جمع شدند که به صورت تبعیدی بودند که آن نیز در آن زمان تحت قیمومت فرانسه بود. این روشنفکران و میهن‌پرستان برجسته، به منبع شکوفایی قابل توجه کرمانجی تبدیل شدند. اعضای این گروه معتقد بودند که استحکام احساس اشتراکی کُرد با تثبیت زبانشان و توسعه آموزش به زبان کُردی امکان‌پذیر خواهد بود. اولین نگرانی آنان، ایجاد یک الفبا و درست‌نویسی املای زبان بود که تسریع نوشتار به کرمانجی را فراهم آورد. جلادت بدرخان که ذهنش به واسطه باسواد نمودن سریع میلیون‌ها کُرد کرمانجی مشغول بود، پس از تلاش‌های متعدد، یک الفبای لاتینی‌ـ‌کُردی را تنظیم نمود که نزدیک همان الفبایی بود که مصطفی کمال برای زبان ترکی اتخاذ نموده بود.

مؤلفان بر این قصد بودند تا ابزاری را ایجاد کنند که در ایجاد یک «کرمانجی استاندارد» مفید باشد که تمام لهجه‌ها بتوانند در آن نمود پیدا کنند. این الفبا که کمتر دارای نشانه‌های اِعرابی می‌باشد و سپس به نام «الفبای هاوار» به نام مجله‌ای شد که آن را تعمیم بخشید^[5]، دارای سی و سه حرف است که دو حرف ẍ (غ) و ḥ (ح) در آن اختیاری می‌باشند. این الفبا با سرنوشتی خوب مواجه گشت، چون فوراً به ابزار کاری اکثریت تحصیل‌کردگانی تبدیل شد که به گروه کردی جنوب تعلق داشتند.^[6]

کردی بررسی شده در این اثر، در اصل بیشتر کرمانجی متداول در شهر دیاربکر در ترکیه می‌باشد که مرکز استانی به همان نام می‌باشد که امروزه از نظر تعداد جمعیت مهم‌ترین شهر کُرد در ترکیه است(حدود یک و نیم میلیون نفر در 1998). طبیعی است که در زندگی مردم کُرد نقش مهمی ایفا می‌کند. ما برای حرف‌نویسی از الفبای مجله هاوار استفاده کرده‌ایم که امروزه کردهای کرمانجی در تمام نشریاتشان از آن استفاده می‌کنند. همان‌طوری که گفتیم، این الفبا تمام واج‌های این زبان را بیان نمی‌کند. بدین خاطر هر گاه لازم باشد، هر مدخل لغوی کردی‌ـ‌فرانسه^[7] در پایان این اثر با حرف‌نویسی آوا شناختی میان کروشه، قرار خواهد گرفت.

همچنین از رسم نوشتاری پیشنهاد شده توسط مدرسه دمشق استفاده کرده‌ایم، و در عین حال که نسبت به موارد مربوط به پیشوند فعلی تأسف می‌خوریم. بهتر بود عناصر شرکت کننده در شکل‌گیری این عبارات فعلی را جدا سازیم. آندسته از مؤلفان متون ادبی که برای این اثر ما به آنان دسترسی داشتیم، از دیار بکر هستند، به جز عثمان صبری و فکر کردیم که حیف است خوانندگان ما از متن زیبایی که وی برایمان فرستاده است محروم بمانند.

او رمانهای بسیاری به کردی ( کرمانجی ) نوشت . در سال ۲۰۰۱ برنده جایزه تورگنی سگرشتد از آکادمی نویسندگان سوئد شد . وی بیش از بیست اثر دارد . رمانهایی مانند ۱- تو ۲- مرگ یک پیرمرد زیبا ۳- سایه عشق ۴-یاد سرنوشت ۵- فریاد دجله .... متاسفانه هیچ یک به فارسی ترجمه نشده است . تمام آثار وی به بیشتر زبانهای اروپایی ترجمه شده است .

برای اطلاعات بیشتر می توانید در گوگل Mehmed Uzun را جستجو کنید .( به انگلیسی کردی یا دیگر زبانهای اروپایی ) .

علی بلخکانلو

Gotareka kurt       

Bi gelemperî, her tiştê ku mirov bi arîkarîya wê bikaribe yên din ra têkilîyan çê bike, hizr , raman û xwestekên xwe bigihîne, ziman e. Zimanê mirov bi du awayan tê bikar anîn: devkî û nivîskî. Tu kes dîroka destpêka zimanê devkî nizane, lê ya nivîskî pir û kêm dîyar e. Mirov bi weşe û ziman hizr û raman dike û bê wan, ev yek nabe, yanê ziman ji hizr û raman cuda nîne û nikare jî bibe. Ji ber vê jî, hatiye gotin ku her kes bi zimanê xwe difikre, ziman jî rêxistina(system) hizr û bîra her gel an ferdekî ye.

zimanê her gelî, şinasa wî ye. Dema ku ziman ji holê hat rakirin, bîr, raman û hizra wî gelî û ew gel bi xwe jî li bêyn diçe û bi dîrokê tê sipartin. Mirov û gerdûn her dem pêşve diçin û têkilî girîngtir dibe. Xeleqa zincîra vê têkilîye jî ziman e. Ew jî divê xwe pêşveçûnên civakî ra hevgav bike ta ku navbera wan pirtir nebe. Lê ziman çawan dikare vê hevgaviyê pêk bîne? Gelo ziman jî wek mirov e? Zimannas vê yekê baş didin dîyar kirin, ziman nehadek pûya( dînamîk )ye, yanê hin pêwîstîyên wê hene ta ku xwe li ser lingan bigire, xurttir bibe, erka xwe pêk bîne pêşve biçe, kurt kurmancî, nemire. Pêwîstîyên wê ev in: zarok di dibistanê da xwendin û nivîsînê bi zimanê dayikê dest pê bikin û heya zanîngehê bi wî zimanî perwerde bin, ew ziman di nivîsaran da bi awayekî berfireh bê bikar anîn, yanê di govar, rojneme, pirtûk bernemeyên dîtinî û bihîstinîyan da bê xebitandin; bikar anîna ziman di her warî da bi berfirehî.

Akî ev pewîstî pêk bên, ziman namire, ev yek nebe, ziman dimire, dema mir, şinasa mirov, gel, civat û çand li bêyn diçe û mêjiyê xwedîyên wî zimanî dikeve bin hîkarîya gelên serdest yanê mirov naçar dibin bi zimanên din raman bikin, ji çanda xwe ya pêşîn tê qut kirin. Li gorî vê kurte nivîska jorîn, em têdigihên çima  bernameyên dijî zimanê me hene.

Ev pirtûka yekemîn car û mixabin yekemîn pirtûka rêzimanê kurmancî ye ku di Îranê da bi farisî tê çap kirin. Hêvîdar im ku kurdên me di vê rîyê da çalakîyên xwe pir bikin.

  اين کتاب در اصل براي دانشجويان رشته زبان و ادبيات کردي دانشگاه سوربن پاريس نوشته شده است که به فارسي برگردانده شد . تا آنجايي که نگارنده مطلع است متاسفانه در ايران هيچ کتابي در باره کُردي کرمانجي چاپ نشده است لذا اميد است افراد توانمند در اين زمينه گام بردارند. کرمانجي زبان بيش از هشتاد درصد کل کُردها مي باشد که در اين مکان­هاي جغرافيايي تکلم مي­شود : کردستان ترکيه ، سوريه ، بخشي از کردستان عراق ، ماکو ، چالدران ، شوط ، پلدشت ، قره ضياالدين ، خوي ، سلماس ، اروميه ، خلخال ، قزوين ، خراسان شمالي ، بلوچستان ، پاکستان ، افغانستان ، ترکمنستان ، قرقيزستان ، قزاقستان ، جمهوري آذربايجان ، ارمنستان ، گرجستان ، اوکراين ، روسيه ، لبنان ، بيشتر کُردهاي مقيم غرب ، سودان ( به بيشتر اين کشور هاي اخير تبعيد شده­اند ) . اين زبان شاعران مشهوري همچون احمد خاني ، فقي طيران ، ملاي جزيري ، جگرخوين ، رمان نويس­هايي چون عرب شمو ، محمد اوزون  ( برنده جايزه تورگوني سگرشتد سال 2001 ) ، شيموس داختکين ( برنده جايزه مالارمه از فرانسه سال 2007 ) ... را به جامعه ادبي وارد کرده است. در آخرين طبقه بندي زبان­ها که بر اساس مدل جاذبه­اي ( مجله بين المللي Le français dans le monde  سال 2008 شماره 355 ) 88 زبان اول دنيا مشخص شده­اند جايگاه کُردي قابل تحسين است : انگليسي اول ، فرانسه دوم ، اسپانيايي سوم ، ... ، عربي هفتم ، ترکي بيست وششم ، کردي سي و يکم ، فارسي چهلم ، آذري چهل و هفتم . اين کتاب مي­تواند براي دانشجويان رشته­هاي ادبيات فارسي ، زبانشناسي ، و ديگر علاقمندان نيز مفيد باشد .   

 حروف الفباي کردي  (31 حرف ) با تلفظ تقريبي فارسي :              

a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

a- av آ - آب / b- bar ب - بار / c- car ج - دفعه / ç- çar چ- چهار /d- dar د - درخت / e- ez اَ - من / ê- êvar اِ - شب / f- firîn ف - پرواز کردن / g- guh گ - گوش / h - hawar ه يا ح - فرياد / i- istandin( فرد گاهي احساس مي کند که خوانده نمي شود ( اين حرف تقريبا حالت ساکن را دارد مثل حرف اول اين کلمه ئستاندن گرفتن -  خريدن/ î- îro اي-امروز / j- jan ژ - درد / k - kum ک-  کلاه / l- lêv ل - لب / m- mezin م - بزرگ / n- navend ن - مرکز / o - ol اُ- دين / p- par پ - سهم " پارسال / q- qîrîn ق - فرياد زدن/ r - reş ر - سياه / s - sal س - سال / ş- şandin ش - فرستادن /t - tî ت - تشنه / u - ustî گ - گردن / û- ûsiv - او - يوسف / v - vala و ( مثل حرف اول ولي فارسي ) خالي  (/ w - wir و ( دندان روي لب قرار نمي گيرد ) - آنجا / x - xal خ - دايي / y - yal ي- يک  (  (مثل يك / z – zarok ز ض ظ - بچه

از خانم پروفسور ژويس بلو به خاطر قرار دادن متن فرانسه کتاب در اختيار بنده   صميمانه تشکر مي­کنم . خوانندگان محترم هر گونه پيشنهاد و نظر خود را مي­توانند با نامه الکترونیکی gundime118@yahoo.com  با مترجم در ميان بگذارند .آن دسته از خوانندگانی که علاقه­مند هستند که از طریق اینترنت کردی کرمانجی خود را تقویت کنند می توانند به/ dilpak.de / maku.blogfa.com / dibistanakurdi.com / نیز مراجعه کنند.

  علی بلخکانلو Elî Belxkanlû